Simgesel ödülle pekiştirme örnekleri nelerdir ?

Emir

New member
İkinci risk, ödülün yanlış davranışı teşvik etmesidir. Örneğin bir öğrencinin yalnızca doğru cevap sayısına göre ödüllendirilmesi, zor sorulardan kaçınmasına veya hata yapmamak için yeni şeyler denememesine neden olabilir. Oysa öğrenme sürecinde hataları fark etmek ve düzeltmek de değerlidir.

Üçüncü risk, sürekli karşılaştırmadır. Sınıfta herkesin puanı ilan edildiğinde düşük puan alan öğrenciler kendilerini yetersiz hissedebilir. Bazı kişiler rekabetten hoşlansa da herkesin aynı ortamda motive olacağı varsayılamaz.

Dördüncü risk ise doğal sorumlulukların bütünüyle pazarlığa dönüşmesidir. Evde yaşayan birinin ortak alanı temizlemesi veya bir çalışanın temel görevini yerine getirmesi için her defasında ayrı bir ödül beklemesi, uzun vadede sorun yaratabilir.

Bu nedenle simgesel ödüller; açıklayıcı geri bildirim, beceri geliştirme, seçim hakkı ve sosyal destekle birlikte kullanılmalıdır.

Özellikle çocuklarla çalışırken ceza tehdidini artırmak yerine beklentileri anlaşılır hâle getirmek, olumlu davranışları fark etmek ve yaşa uygun sorumluluklar vermek önemlidir. Davranış sorunları yoğun, sürekli veya kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyen bir durumdaysa yalnızca ödül tablosuna güvenmek yerine ilgili uzmanlardan destek almak daha doğru olabilir.

8. Simgesel Ödüller Gerçekten İşe Yarıyor mu? Bilimsel Bakış

Simgesel ödül uygulamalarının arkasındaki temel düşünce, davranışın sonuçlarından etkilenebilmesidir. Davranışçı psikolojide pekiştirme, bir davranışın gelecekte ortaya çıkma olasılığını artıran sonuç olarak tanımlanır. Bu nedenle bir davranışın ardından verilen sembolün gerçekten pekiştirici olup olmadığı, kişinin sonraki davranışlarında gözlenen değişimle değerlendirilmelidir.

Örneğin bir öğrenci yıldız kazandığında mutlu görünebilir. Ancak yıldız sistemi başladıktan sonra hedeflenen davranış artmıyorsa yalnızca gülümsemesine bakarak yöntemin başarılı olduğu sonucuna varamayız.

Bu noktada uygulamanın başlangıç durumu, hedef davranışın sıklığı, ödülün ne zaman verildiği ve ortamda başka hangi değişikliklerin yaşandığı dikkate alınmalıdır.

Araştırmaların önemli bir bölümü, özellikle yapılandırılmış davranış programlarında pekiştirme uygulamalarının belirli davranışları artırmak için kullanılabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte sonuçlar uygulamanın niteliğine, hedef davranışa, yaş grubuna ve ortama göre değişebilir. Bir sınıfta başarılı olan programın başka bir sınıfta aynı etkiyi göstereceği garanti değildir.

Ayrıca içsel motivasyonla ilgili araştırmalar, dışsal ödüllerin etkisinin ödülün türüne ve nasıl sunulduğuna bağlı olabileceğini ortaya koyar. Edward Deci, Richard Ryan ve çalışma arkadaşlarının öz belirleme kuramı üzerine araştırmaları, insanların özerklik, yeterlik ve ilişki kurma ihtiyaçlarının motivasyon açısından önemini vurgular.

Bu çerçevede, kişiyi kontrol etmek için kullanılan ödüller ile gelişimi destekleyen, bilgilendirici geri bildirimlerin aynı şekilde değerlendirilmemesi gerekir. Örneğin “Bunu benim istediğim gibi yaptığın için ödül kazandın.” mesajı ile “Bu yöntemi deneyerek sorunu çözdün; ilerlemeni fark ettin mi?” mesajı birbirinden farklıdır.

Uygulama sonuçlarını değerlendirirken yalnızca puanların artmasına değil, davranışın ödül olmadan da sürüp sürmediğine, kişinin bağımsızlığının gelişip gelişmediğine ve uygulamanın istenmeyen sonuçlar doğurup doğurmadığına bakmak gerekir.

Güvenilir bir değerlendirme, yöntemin işe yaradığı durumları olduğu kadar yetersiz kaldığı koşulları da dikkate alır.

9. Forum İçin Yaratıcı Bir Uygulama: 30 Günlük Küçük Başarılar Oyunu

Şimdi konuyu biraz daha eğlenceli hâle getirelim. Diyelim ki forumdaki üyeler, geliştirmek istedikleri bir alışkanlık için 30 günlük simgesel ödül etkinliği düzenlemeye karar verdi.

Herkes kendi hedefini seçiyor. Birisi her gün on dakika kitap okumak istiyor. Bir başkası işlerini son güne bırakmamayı hedefliyor. Bir diğeri her akşam ertesi günün yapılacaklar listesini hazırlamak istiyor.

Her tamamlanan hedef için bir sembol kazanılıyor. Ancak burada küçük bir kural var: Katılımcılar yalnızca başarılarını değil, zorlandıkları noktaları da paylaşabiliyor.

Örneğin:

- Birinci hafta: Hedef belirleme ve günlük ilerlemeyi takip etme.

- İkinci hafta: Hedefin gerçekçi olup olmadığını değerlendirme.

- Üçüncü hafta: Karşılaşılan engellere yönelik yeni stratejiler geliştirme.

- Dördüncü hafta: Kazanılan alışkanlığın nasıl sürdürülebileceğini planlama.

Etkinliğin sonunda en fazla puanı toplayan kişiye büyük bir kupa vermek zorunda değiliz. Her katılımcı, kendi gelişimini anlatan bir rozet hazırlayabilir. “Erteleme Canavarıyla Müzakere Uzmanı”, “On Dakikalık Okuma Şampiyonu” veya “Takvimle Barış Antlaşması İmzalayan Üye” gibi isimler kullanılabilir.

Böylece mizah, insanların başarısızlıklarından utanmasına neden olan bir araç değil, zorluklarla daha rahat baş etmelerini sağlayan bir unsur hâline gelir.

Yine de katılım gönüllü olmalıdır. Kişisel hedeflerini paylaşmak istemeyen üyeler zorlanmamalı, sağlık veya özel yaşamla ilgili bilgiler açıklanmaya mecbur bırakılmamalıdır. Ayrıca puan sistemi, kimin daha değerli olduğunu belirleyen bir sıralama tablosuna dönüşmemelidir.

Burada asıl başarı, herkesin aynı sayıda yıldız toplaması değil, katılımcıların kendilerine uygun bir yöntem keşfetmesidir.

10. Sık Sorulan Sorular

Simgesel ödülle pekiştirmeye en basit örnek nedir?

Bir öğrencinin ödevini tamamladığında yıldız kazanması ve belirli sayıda yıldız biriktirdiğinde kitap seçme hakkı elde etmesi, basit bir örnektir.

Simgesel ödüller yalnızca çocuklarda mı kullanılır?

Hayır. Eğitim, iş hayatı, spor, kişisel alışkanlıklar ve bazı yapılandırılmış davranış destek programlarında yetişkinler için de kullanılabilir.

Puan vermek ile simgesel ödül kullanmak aynı şey midir?

Puan, simgesel ödülün bir türü olabilir. Ancak bir puanın pekiştirici işlev görmesi için kişinin davranışıyla anlamlı biçimde ilişkilendirilmesi ve davranışı artırmaya katkıda bulunması gerekir.

Ödül olarak mutlaka para veya hediye mi verilmelidir?

Hayır. Rozet, yıldız, puan, ayrıcalık, etkinlik seçme hakkı veya başka bir sembol kullanılabilir. Önemli olan ödülün kişi açısından anlamlı ve sistemin amacına uygun olmasıdır.

Simgesel ödül sistemi ne zaman bırakılmalıdır?

Hedeflenen davranış istikrarlı hâle geldiğinde sistem gözden geçirilebilir. Ödüller kademeli biçimde azaltılabilir ve kişinin kendi ilerlemesini fark etmesi, alışkanlığın anlamını kavraması gibi unsurlar desteklenebilir. Ancak her uygulamada aynı geçiş yöntemi uygun olmayabilir.

Simgesel ödüller cezalandırma amacıyla kullanılmalı mı?

Ödül kazanılmadığında kişiyi aşağılamak, kazanılmış sembolleri keyfî biçimde elinden almak veya sistemi tehdit aracına dönüştürmek uygun değildir. Özellikle çocuklarla yapılan uygulamalarda beklentilerin önceden açıklanması ve olumlu davranışların desteklenmesi daha sağlıklı bir yaklaşım sunar.

Sonuç: Bazen Küçük Bir Yıldız, Büyük Bir Başlangıçtır

Simgesel ödülle pekiştirme, ilk bakışta yıldız dağıtmaktan ibaret gibi görünebilir. Oysa doğru tasarlandığında hedef belirleme, ilerlemeyi izleme, sorumluluk geliştirme ve olumlu davranışları görünür kılma konusunda işe yarayabilecek bir yöntemdir.

Bir sınıfta ödev alışkanlığını destekleyebilir, evde ortak sorumlulukların paylaşılmasını kolaylaştırabilir, iş yerinde ekip katkılarını görünür hâle getirebilir veya kişisel gelişim hedeflerini takip etmeye yardımcı olabilir.

Ancak her ödül sistemi aynı sonucu vermez. İnsanların farklı ihtiyaçları, beklentileri ve motivasyon kaynakları vardır. Bu nedenle iyi bir sistem, kişiyi yalnızca puan toplamaya yönlendirmek yerine gelişimini fark etmesini, becerilerini artırmasını ve zamanla daha bağımsız hareket etmesini desteklemelidir.

Bence konunun en güzel yanı da burada yatıyor: Bir yıldızın gerçek değeri, kâğıdın üzerindeki şekilden ibaret değildir. O yıldız, kişinin çabasının fark edildiğini, küçük bir ilerlemenin bile anlam taşıdığını ve yeni bir adım atmanın mümkün olduğunu hatırlatabilir.

Şimdi forum arkadaşlarına birkaç soru bırakalım:

- Sizce bir insanı harekete geçiren şey daha çok ödül kazanmak mı, yoksa yaptığı işte ilerlediğini görmek mi?

- Çocuklara ve yetişkinlere aynı simgesel ödül yöntemleri uygulanabilir mi?

- İş yerinde rozet ve puan sistemleri ekip dayanışmasını artırır mı, yoksa gereksiz rekabet mi yaratır?

- Günlük yaşamınızda küçük bir sembolle pekiştirmek istediğiniz bir alışkanlık var mı?

- En önemlisi, ödül ortadan kalktığında davranışın devam etmesini nasıl sağlayabiliriz?

Belki de hepimizin hayatında küçük bir yıldız tablosuna yer vardır. Yeter ki yıldızları insanları yarıştırmak için değil, ilerlemeyi fark etmek için kullanalım. Çünkü bazen en büyük başarı, bütün yıldızları toplamak değil, dün yapamadığımız bir şeyi bugün biraz daha kolay yapabilmektir.
 
Üst